Wybór między pastelami suchymi a olejnymi wpływa nie tylko na wygląd pracy, lecz także na sposób prowadzenia ręki, dobór papieru i późniejsze zabezpieczenie obrazu. Poniżej porównuję oba materiały pod kątem krycia, mieszania kolorów, trwałości, zastosowań i kosztów, a także pokazuję, który wariant lepiej sprawdzi się przy portrecie, pejzażu, ilustracji oraz szybkich szkicach.
Najważniejsze różnice widać już przy pierwszym pociągnięciu
- Pastele suche dają matowy, miękki ślad i łatwo tworzą subtelne przejścia tonalne.
- Pastele olejne są gładkie, intensywne i bardziej odporne na przypadkowe rozmazanie.
- Do suchych najlepiej pasuje papier z wyraźnym zębem, który zatrzymuje pigment.
- Prace wykonane suchą pastelą zwykle wymagają fiksatywy i oprawy pod szkłem.
- Na start wystarczy zestaw 12-24 kolorów, ale jakość papieru często ma większe znaczenie niż liczba kredek.
Pastele suche a olejne w praktyce
Najważniejsza różnica tkwi w spoiwie. Pastele suche mają sypką, kredową strukturę, ponieważ pigment jest połączony tylko niewielką ilością spoiwa. Pastele olejne zawierają między innymi wosk i olej niewysychający, dlatego przypominają miękką kredkę malarską.
Suche pastele zostawiają na papierze delikatną, aksamitną warstwę. Można ją rozcierać palcem, wiszerem albo kawałkiem papieru, ale łatwo też przypadkowo usunąć gotowy fragment. Olejne prowadzą się bardziej opornie, za to od razu dają mocny, nasycony kolor. Z mojego doświadczenia wynika, że osoby początkujące szybciej uzyskują efektowny obraz pastelami olejnymi, natomiast suche oferują większą kontrolę nad światłem i miękkim modelunkiem.
| Kryterium | Pastele suche | Pastele olejne |
|---|---|---|
| Wykończenie | Matowe, pudrowe, aksamitne | Gładkie, satynowe lub lekko połyskujące |
| Mieszanie kolorów | Łatwe rozcieranie i płynne przejścia | Mieszanie bezpośrednio na podłożu, ale z większym oporem |
| Pylenie | Wyraźne, szczególnie przy miękkich pastelach | Minimalne |
| Utrwalanie | Zwykle potrzebna fiksatywa | Zazwyczaj nie stosuje się zwykłej fiksatywy do suchych pasteli |
| Najlepszy efekt | Portret, pejzaż, subtelne światło | Ilustracja, plakat, ekspresyjny szkic |
Nie traktowałbym tego zestawienia jako rankingu. Oba materiały są pełnoprawnymi technikami artystycznymi, tylko wymagają innego podejścia. Jeśli lubisz spokojne budowanie obrazu warstwa po warstwie, suche pastele prawdopodobnie dadzą Ci więcej satysfakcji. Jeżeli wolisz zdecydowany gest i mocną plamę koloru, olejne będą bardziej naturalnym wyborem.
Jak zachowują się na papierze i innych podłożach
Do suchych pasteli nie wybieram zwykłej, gładkiej kartki ksero. Pigment nie ma wtedy czego się trzymać, a kolejne warstwy szybko zaczynają się ślizgać. Lepszy będzie papier pastelowy, welurowy albo drobnoziarnisty blok, ewentualnie papier akwarelowy o wyraźnej fakturze.
W praktyce liczy się tak zwany ząb papieru, czyli mikroskopijna faktura zatrzymująca pigment. Zbyt gładka powierzchnia ograniczy liczbę warstw, a zbyt agresywna może utrudnić narysowanie drobnych szczegółów. Do pierwszych ćwiczeń wystarczy papier o gramaturze około 160-250 g/m², choć przy większych formatach wygodniejszy będzie sztywniejszy arkusz.
Pastele olejne są bardziej tolerancyjne. Można stosować papier pastelowy, karton, płótno, tekturę, a nawet odpowiednio przygotowane drewno. Nie oznacza to jednak, że każda powierzchnia będzie równie wygodna. Na bardzo śliskim podłożu kolor może się przesuwać, natomiast chłonny karton szybko odbierze pastelowi gładkość.
Co daje faktura podłoża
Na papierze drobnoziarnistym suche pastele pozwalają budować delikatne przejścia i zachować część białych punktów podłoża. Olejne pastele wypełniają fakturę bardziej zdecydowanie, dzięki czemu uzyskuje się mocniejsze, zwarte plamy, ale trudniej zostawić lekką, transparentną warstwę.
Jeżeli planuję duży pejzaż pastelami suchymi, wybieram podłoże barwione. Szary, beżowy lub niebieski papier od razu ustawia temperaturę obrazu i ogranicza ilość jasnych kresek potrzebnych do rozświetlenia kompozycji. To prosty zabieg, który często daje większą różnicę niż kupno kolejnego zestawu kolorów.
Który rodzaj pasteli wybrać do konkretnego zadania
Nie zaczynałbym od pytania, które pastele są lepsze. Najpierw określiłbym, jaki efekt chcę uzyskać i ile kontroli potrzebuję podczas pracy. Ta decyzja zwykle wygląda tak:
- Portret i skóra - suche pastele lepiej sprawdzają się przy miękkim modelowaniu policzków, cieni i przejść tonalnych. Olejne wybiorę wtedy, gdy portret ma być mocny, graficzny i pełen widocznych pociągnięć.
- Pejzaż - suche pastele ułatwiają pokazanie mgły, nieba, traw i odległych planów. Olejne pastele dobrze pasują do ekspresyjnych zachodów słońca, kolorowych refleksów i uproszczonych kształtów.
- Ilustracja i plakat - olejne dają intensywny kolor oraz wyraźny kontur, dlatego są wygodne przy dekoracyjnych kompozycjach i dużych kontrastach.
- Detal i szkic - twarde suche pastele albo kredki pastelowe pozwalają prowadzić cienką linię. Miękkie sztyfty olejne lepiej nadają się do szerokiego gestu niż do precyzyjnych włosków czy drobnych napisów.
- Praca z dziećmi i w podróży - olejne są praktyczniejsze, bo nie pylą i łatwiej je przechowywać. Suche wymagają większej ostrożności, szczególnie przy przenoszeniu niedokończonej pracy.
Do nauki podstaw poleciłbym mały zestaw olejny, jeśli ważne są szybkość i czystość pracy. Jeśli jednak od początku interesuje Cię rysunek światła, portret albo realistyczny pejzaż, lepiej zacząć od suchych pasteli i dobrego papieru niż od taniego, bardzo dużego kompletu.
Ciekawym rozwiązaniem jest też łączenie technik. Suche pastele mogą budować tło i miękkie przejścia, a olejne podkreślać pierwszy plan, kontur lub mocny akcent kolorystyczny. Trzeba tylko pilnować kolejności, ponieważ tłusta warstwa utrudnia późniejsze przyjmowanie sypkiego pigmentu.
Jak pracować, żeby kolor nie wymknął się spod kontroli
Praca pastelami suchymi
Zaczynam od delikatnego szkicu i dużych plam, a dopiero później przechodzę do szczegółów. Najczęstszy błąd polega na zbyt mocnym dociskaniu sztyftu już na początku. Lekka ręka zostawia miejsce na kolejne warstwy i pozwala zachować świetlistość papieru.
Do rozcierania używam palca tylko przy większych, prostych fragmentach. Przy portrecie wygodniejszy jest wiszer albo mały kawałek miękkiego papieru, bo daje większą kontrolę i nie przenosi tak łatwo brudnego pigmentu z jednego miejsca w drugie. Jasne kolory nakładam później, żeby nie zabrudzić ich ciemnymi warstwami.
Gotową pracę zabezpiecza się fiksatywą przeznaczoną do pasteli. Spryskuję ją cienkimi warstwami z odległości wskazanej przez producenta i najpierw robię próbę na skrawku papieru. Fiksatywa może przyciemnić kolor albo zmienić jego matowość, dlatego nie traktuję jej jako całkowicie obojętnego wykończenia.
Przeczytaj również: Jak zagęścić farbę akrylową? Żel, impasto i pasta
Praca pastelami olejnymi
Olejne pastele pozwalają nakładać kolor bezpośrednio na kolor. Można mieszać je palcem, papierowym narzędziem albo kolejnym sztyftem, ale przy zbyt mocnym rozcieraniu powstaje jednolita, ciężka plama. Ja częściej zostawiam widoczne ślady, bo właśnie one nadają pracy energię.
Dobrym ćwiczeniem jest podzielenie kartki na sześć pól. W pierwszych trzech testuję nacisk, mieszanie i kreskę, a w kolejnych sprawdzam nakładanie jasnego koloru na ciemny. Po takim teście od razu widać, czy konkretny zestaw jest miękki i kremowy, czy raczej twardy i przeznaczony do rysowania.
Nie używałbym rozpuszczalników bez przygotowania i dobrej wentylacji. Nie każda marka reaguje tak samo, a efekt zależy od papieru. Na początek wystarczą warstwy nakładane na sucho, a eksperymenty z rozcieńczaniem można zostawić na później.
Koszt zestawu i błędy, które wychodzą najdrożej
W segmencie szkolnym zestaw 12 pasteli olejnych lub suchych można znaleźć za około 5-20 zł. Produkty artystyczne w podobnej liczbie kolorów kosztują często 30-100 zł lub więcej, zależnie od pigmentu, miękkości i producenta. W przypadku suchych pasteli trzeba doliczyć papier, fiksatywę i czasem teczkę albo szkło do oprawy.
Najdroższy błąd nie polega jednak na kupieniu tańszego zestawu. Jest nim zakup dobrych pasteli na nieodpowiednie podłoże. Nawet wysokiej klasy pigment będzie wyglądał słabo na śliskiej kartce, która nie przyjmuje kolejnych warstw.
- Nie kupuj od razu 72 kolorów. Zestaw 12-24 barw wystarczy do nauki mieszania i oceny, czy dana technika Ci odpowiada.
- Sprawdź odporność na światło, jeśli praca ma być sprzedawana albo wisieć na ścianie. Tanie pastele szkolne mogą szybciej tracić intensywność.
- Nie przechowuj suchej pracy luzem. Papier ochronny, pergamin lub szkło ograniczą ścieranie pigmentu.
- Nie dociskaj olejnych pasteli jak kredek. Zbyt duży nacisk szybko wypełnia fakturę papieru i odbiera możliwość dalszej pracy.
- Nie mieszaj przypadkowo różnych spoiw. Próba techniki mieszanej powinna zaczynać się od małego fragmentu, najlepiej po utrwaleniu warstwy suchej.
Jeśli tworzysz prace na sprzedaż, patrzyłbym nie tylko na cenę materiału, ale też na trwałość, powtarzalność koloru i sposób pakowania. Obraz pastelowy łatwo uszkodzić podczas wysyłki, więc koszt oprawy pod szkłem lub zastosowania passe-partout powinien być uwzględniony już przy wycenie.
Jak podjąć decyzję po pierwszym teście
Najprościej przygotować dwie kartki tego samego formatu i poświęcić na każdą około 30 minut. Na jednej sprawdź przejścia tonalne, rozcieranie i drobne detale, a na drugiej krycie, mieszanie bezpośrednio na papierze i pracę mocnym gestem.
Wybierz pastele suche, jeśli najbardziej zależy Ci na matowym efekcie, miękkich przejściach, portrecie lub realistycznym pejzażu. Postaw na pastele olejne, gdy ważniejsze są intensywne barwy, szybkie szkicowanie, czysta praca i wyrazista faktura.
Moja praktyczna rada jest prosta: zacznij od mniejszego zestawu, ale kup papier przeznaczony do wybranej techniki. Po jednym dobrze przygotowanym teście łatwiej ocenisz, czy bardziej odpowiada Ci spokojne budowanie obrazu sypkim pigmentem, czy bezpośrednia, gładka praca tłustą pastelą.
